Duurzaamheid is een containerbegrip. Voor je het weet heb je het over alles en dus over niets. Waar gaat het nou eigenlijk over? Het gaat over het feit dat het dynamische natuurlijke evenwicht van het leven op aarde verstoord is geraakt door menselijk denken en handelen. Duurzaam ontwikkelen gaat over het herstellen van dit evenwicht. Dat vraagt om het zoeken naar nieuwe manieren van bijvoorbeeld consumeren en produceren voor het welzijn van mensen en binnen de grenzen van de aarde. Welke betekenis we aan duurzaamheid geven en welke keuzes we daarbij maken zal per situatie verschillen.

Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die aansluit op de huidige behoeften van mensen zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar te brengen, aldus de definitie van de VN-commissie Brundtland uit 1987. In 2015 zijn op een VN top 17 zgn. Sustainable Development Goals aangenomen om een einde aan de armoede te maken, de planeet te beschermen en het welzijn van alle mensen zeker te stellen. Het 11e doel gaat over duurzame steden en gemeenschappen: “De uitdagingen waarmee steden worden geconfronteerd, kunnen worden overwonnen op manieren die hen in staat stellen te blijven groeien en bloeien, terwijl ze het gebruik van hulpbronnen verbeteren en vervuiling en armoede verminderen. De toekomst die we willen, omvat steden met kansen voor iedereen, met toegang tot basisvoorzieningen, energie, huisvesting, transport en meer.”

Het ecosysteem van de aarde is van nature een duurzaam systeem. Dit wil zeggen een systeem dat oneindig kan voortbestaan. Ten minste, als wij niet te erg ingrijpen op de natuurlijke cycli, gebaseerd op natuurwetten. Dit gebeurt echter wel. Urgente thema’s zijn o.a. de klimaatverandering, het verlies aan biodiversiteit, het opraken van grondstoffen en de ongelijke verdeling ervan. The Natural Step, de organisatie achter een beproefde aanpak die helpt om duurzaamheid te bereiken, hanteert de volgende 4 duurzaamheidsprincipes: Niet meer en niet sneller stoffen uit de aardkorst in het milieu brengen dan de natuur kan verwerken; Niet meer en sneller natuurvreemde stoffen in het milieu brengen dan de natuur kan verwerken; De natuur niet sneller afbreken dan de tijd die nodig is om te herstellen; Geen dingen doen waardoor we mensen beperken in het vervullen van hun fundamentele behoeften. Deze principes of spelregels pakken de kernoorzaken aan en kun je gebruiken als toetsingskader bij het nemen van besluiten.

Het evenwicht van cyclische bewegingen in de natuur en de krachten die daarbij een rol spelen is door menselijk gedrag verstoort. Het weer in evenwicht brengen van die cyclische natuurlijke bewegingen vraagt dus om het veranderen van ons gedrag. Het leven in onze Westerse maatschappij is gericht op expansie, alles moet groter, meer en sneller. Daardoor zijn we de verbinding met het natuurlijk ritme kwijtgeraakt. Voortdurende expansie leidt tot uitputting van het systeem. Het gaat bij duurzaamheid om het veranderen van de dominante trends van ons industriële tijdperk. Deze trends zijn gebaseerd op gangbare manieren van menselijk denken en handelen.

Het leven in onze Westerse maatschappij is gericht op expansie, alles moet groter, meer en sneller. Daardoor zijn we de verbinding met het natuurlijk ritme kwijtgeraakt.

Het is als met ons eigen lichaam. Dat heeft o.a. voeding, schone lucht, water, beweging en rust nodig om gezond te blijven. Het heeft een beperkte opnamecapaciteit en tijd nodig om te herstellen en op te laden na langdurige actie. Als we te lang achter elkaar in de actiestand blijven staan en onvoldoende tijd nemen om voor onszelf te zorgen, wordt het evenwicht verstoort en krijgen we bijvoorbeeld een burn- out. Je kunt het voelen als je uit evenwicht bent en handelt, lichamelijk en geestelijk. Ik merk het zelf aan bijvoorbeeld lichamelijke klachten of snel boos, ongeduldig of gefrustreerd zijn of het gevoel hebben steeds achter mezelf of anderen aan te lopen. Je staat dan niet in je kracht en voelt je niet in je element ook al lijkt dat aan de buitenkant misschien wel zo. Je bent dan de verbinding met jezelf en je omgeving kwijt. Als we de signalen van uitputting negeren en doordenderen, stort het lichaam uiteindelijk in. Zo is het ook met de manier waarop we met de aarde omgaan. Het gaat erom te handelen binnen de opname- en herstelcapaciteit van de aarde.

De Chinezen gebruiken sinds zo’n 5000 jaar de begrippen Yin en Yang om het dynamische natuurlijke evenwicht te duiden. Dit zijn 2 tegengestelde krachten waarvan alle aspecten van het leven en het universum doordrongen zijn. Het zijn niet alleen tegenstellingen maar ook elkaar aanvullende krachten. Het Chinese denken is gebaseerd op het principe dat alles op elk moment in verandering is. De 2 oerkrachten yin en yang werken voortdurend op elkaar in en bestaan niet zonder elkaar. Yang is een expansieve kracht, is naar buiten gericht en naar boven, in de richting van een hoogtepunt, gaat naar beweging, naar volheid. Yin is een contractie: een samentrekkende beweging, naar binnen gericht en omlaag, in de richting van een dieptepunt, beweegt naar stilstand, naar leegte. De uitdaging is steeds weer om in het midden uit te komen, in een dynamisch evenwicht dat in staat is zich onder alle omstandigheden aan veranderingen aan te passen. Zo is het ook met duurzame ontwikkeling. Waar het om gaat is hoe komen we met ons handelen in het midden uit in lijn met ons natuurlijke evenwicht? Een midden van waaruit we waarde toevoegen voor zowel, mensen, milieu als de economie.

Voordat je tot actie over gaat om dit te bereiken, moet je eerst weten wat je concreet samen wilt bereiken en waarom je dat wilt bereiken. Duurzaamheid is namelijk niet eenduidig maar bepaal je in elke situatie weer opnieuw met elkaar. Er is meestal geen sprake van neutraal gezien de beste oplossing. Deze zal afhangen van de context en dat wat betrokkenen belangrijk vinden. Hier gaat het om het formuleren van ambities en concrete doelen die verwoorden wat betrokkenen drijft. Als je ambitie in lijn is met wat jou drijft, zal je er niet alleen met veel plezier aan werken, je zult ook anderen aantrekken om met je mee te gaan. Eerst zullen dit algemene ambities zijn die je in de loop van het project steeds concreter maakt. Op basis van geformuleerde doelen en gestelde criteria maak je steeds weer opnieuw keuzes.

Het gaat om het formuleren van ambities en concrete doelen die verwoorden wat betrokkenen drijft.

Elke keuze heeft zijn voor en nadelen. De beste gekozen oplossing is die oplossing die het beste scoort op basis van door betrokkenen gestelde duurzame criteria en weegfactoren. Zo kun je bijvoorbeeld als gemeente, voor het energiezuiniger maken van de bestaande woningvoorraad, kiezen voor een kleinschalige wijkaanpak of voor een grootschalige collectieve inkoopactie voor alle inwoners met een eigen woning. Een wijkaanpak heeft het voordeel dat je de sociale samenhang in de wijk versterkt en met lokale bedrijven samenwerkt, maar het nadeel dat het zeer tijdsintensief is, met naar verhouding minder verduurzaamde woningen als resultaat. Met een collectieve inkoopactie kun je met relatief weinig inspanning veel meer energiebesparende maatregelen treffen maar doe je niets aan de sociale samenhang en zijn de criteria om mee te doen voor lokale bedrijven vaak te zwaar. Voor beide aanpakken valt iets te zeggen. Het is maar net waar je op dat moment het meeste waarde aan hecht.

Kortom: Duurzaamheid is veelomvattend en niet eenduidig. Het gaat om het herstellen van een natuurlijk dynamisch evenwicht door het vinden van nieuwe manieren en oplossingen om in menselijke behoefte te voorzien nu en later, binnen de grenzen van de aarde. Dat doe je door per situatie met alle betrokkenen helder te maken wat je precies wilt bereiken en wat je daarbij belangrijk vindt. Dan blijkt duurzaamheid niet eenduidig maar een continu proces van keuzes maken.

Bronnen
‘Theory U.’ Otto Scharmer.

‘Leven en Werken in het Ritme van de Seizoenen.’ Jaap Voigt.

Sustainable Development Goals, http://www.un.org/sustainabledevelopment/sustainable-development-goals/

Natural Step, https://thenaturalstep.nl/

Share: