Iemand zei laatst: “het lijkt wel of ik genetisch niet goed geprogrammeerd ben, ik zit voortdurend buiten mijn comfort zone.” Het was iemand die bezig was met het vorm geven aan de circulaire economie. Ik vond het net zo grappig als herkenbaar. Als je bezig bent met het ontdekken en ontwikkelen van nieuwe dingen en steeds weer nieuwe dingen uitprobeert ga je buiten gebaande paden. Dat levert bij mij ook regelmatig spanning op, een ongemakkelijk gevoel van afweer.

Ik heb zelf gemerkt dat het begint bij het leren (h)erkennen en doorgronden van mijn eigen afweer. Dat stelt me in staat beter met de afweer van mezelf en die van anderen om te gaan. Deze vaardigheid is naar mijn idee een onderbelicht aspect van duurzaam vernieuwen. Als we ons afweermechanisme zijn gang laten gaan en impulsief blijven handelen vanuit hardnekkige oude patronen heeft dat vaak destructief gedrag tot gevolg. Samenwerking loopt erop stuk en kansen om krachten te bundelen worden gemist. Reden genoeg om dieper in te zoomen op de afweer in ieder van ons: wat het is, hoe het werkt en hoe je er op een constructieve manier mee om kunt gaan.

Als we ons afweermechanisme zijn gang laten gaan en impulsief blijven handelen vanuit hardnekkige oude patronen heeft dat vaak destructief gedrag tot gevolg.

Psychologe Ingeborg Bosch schreef een boek met de titel ‘Illusies. Over bevrijding uit het doolhof van destructieve emoties’. Het heeft mijn begrip van menselijke gedachten, gevoelens en gedrag en niet in de laatste plaats dat van mezelf enorm vergroot. In een notedop: Als kind bouwen we allemaal een muur van afweer op om te overleven. Als kind is het van levensbelang dat we overeind blijven in stressvolle situaties, waarin onze ouders niet in onze behoeften voorzien (en dat doen ze geen van allen) en die we emotioneel nog niet kunnen verwerken. We verdringen de pijn van de waarheid, door deze buiten ons bewustzijn te houden en vervolgens te ontkennen en een nieuwe waarheid, een illusie, te creëren. Voor volwassenen is dit niet meer nodig, immers ze kunnen op eigen benen staan en voor zichzelf zorgen. Dan wordt deze afweer destructief. Deze bestaat immers uit illusies. Illusies die onze aandacht zo gaan opeisen dat we er helemaal in gaan geloven, zoals angst. Angst werkt als een illusie en daarmee als afweer op die momenten dat er eigenlijk geen sprake is van werkelijk gevaar en we ons toch bang voelen.

Afweer werkt dankzij een razendsnelle reactie op dreigend gevaar, een bepaalde situatie of een uitspraak triggert oude emotionele pijn. Daarin ligt zijn kracht maar ook zijn zwakte. Sommige situaties die niet (meer) levensbedreigend zijn, worden wel als zodanig aangemerkt. Met als gevolg allerlei niet passende reacties, zoals bijvoorbeeld boosheid, doordat de alarmbel ten onrechte afgaat.

Bosch onderscheidt 5 soorten illusies: angst; primaire afweer; valse hoop; valse macht en ontkenning van behoeften. Hieronder volgen een paar voorbeelden:

1. Angst: "Ik ben doodsbang te spreken in het openbaar en ga het dan ook altijd uit de weg."

2. Primaire afweer:
"Ik deug niet."
"Ik kan het niet."
"Het is allemaal mijn schuld, ik heb het weer verkeerd gedaan."

3. Valse hoop: "Als ik maar beter mijn best doe om…dan krijg ik wat ik nodig heb."

4. Valse macht, veroordelen en een superieure houding t.a.v. anderen: "Het is allemaal de schuld van het management dat er niets gebeurt op het gebied van duurzaamheid."

5. Ontkenning van behoeften: "Nee hoor ik heb helemaal geen last van alle druk(te)."

Stuk voor stuk gedachten die je ervan weerhouden in je kracht te staan.

Bosch heeft een methode (PRI, Past Reality Integration) ontwikkeld om systematisch je afweer te ontmantelen. Door voortdurend alert te zijn op geactiveerde afweer kun je deze steeds sneller herkennen. Dat doe je door het observeren en herkennen van de afweerreactie en de directe aanleiding ervan. Vervolgens keer je de afweer om door uit de illusie te stappen en terug te gaan naar het gevoel dat iemand of iets bij je oproept. Je kiest er dus bewust voor om je niet af te splitsen van je eigen gevoel en niet in de afweer te gaan. Je observeert of wat je voelt te maken heeft met de onmiddelijke situatie (de persoon of situatie waarop je reageert) of dat er ‘oude pijn’ getriggered wordt. Je leert het vervelende gevoel te herkennen, te doorstaan tot het vanzelf weer wegebt en tegelijkertijd in contact te blijven met de realiteit van dat moment. Ook hier geldt oefening baart kunst.

Makkelijker gezegd dan gedaan. In de hectiek van alledag valt dat natuurlijk helemaal niet mee. Soms is het nodig om je gevoelens in gedachten even te parkeren als het op dat moment niet uitkomt en sta je er later bij stil. Door te oefenen in het onderscheppen van de afweer, en het doorstaan van het gevoel dat het bij je oproept is deze steeds minder vaak actief en houdt deze je steeds korter in zijn greep.

Door te oefenen in het onderscheppen van de afweer, en het doorstaan van het gevoel dat het bij je oproept is deze steeds minder vaak actief en houdt deze je steeds korter in zijn greep.

Zo wordt je je afweer de baas en ga je veel constructiever en positiever en met meer plezier te werk. Je krijgt het heft steeds meer in eigen hand en creëert helderheid en ruimte om te kiezen voor datgene waar je het allerliefste mee bezig wilt zijn. Het betekent wel dat je ook ongemakkelijke waarheden onder ogen durft te zien. Dat is zeker niet eenvoudig maar het werpt dubbel en dwars zijn vruchten af. We kunnen het heden zien voor wat het werkelijk is, zonder het te verwarren en te laten overwoekeren met allerlei oude onverwerkte emoties.

Zelf kom ik de illusies stuk voor stuk in mijn gedachten tegen. Zo heb ik bijvoorbeeld de neiging mijn best te doen om aan verwachtingen van anderen te voldoen, gecombineerd met een angst om het verkeerd te doen. Ik heb daardoor de neiging veel te veel dingen voor anderen op te lossen in plaats van de verantwoordelijkheid daar te laten waar die hoort of anderen de ruimte te geven zelf actie te ondernemen. Als ik niet oppas loop ik daardoor leeg en raak ik de verbinding met mezelf en mijn omgeving kwijt. Ik weet inmiddels dat ik veel tijd en ruimte nodig heb om tot mezelf te komen, te luisteren naar mijn gevoel, deze te erkennen en toe te laten. Mezelf te voeden met inspiratie en met positieve gedachten. Vrij te bewegen zonder prestatie. Daarmee creëer ik een voedingsbodem om het beste uit mezelf naar buiten te laten komen. Ik creëer ruimte om de dingen te doen op mijn manier in plaats van aangestuurd door gedachten over verwachtingen van anderen. Ook ben ik dan veel beter in staat waar te nemen wat zich daadwerkelijk afspeelt en daarnaar te handelen. Steeds meer mijn intuïtie volgend. Maar het is een proces van steeds weer vallen en opstaan.

Door je bewust te zijn van je oude patronen en deze te erkennen ontstaat een helder zicht op de werkelijkheid. Dat stelt je in staat te kiezen voor wat je echt wilt doen: het creëren van je best mogelijke toekomst. Als we blijven hangen in hardnekkige oude patronen van afweer kiezen we voor een vorm van zelfverdediging die niet meer nodig is en die ons zicht beperkt op het heden. Het staat een duurzame toekomst voor onszelf, onze omgeving en de wereld in de weg. Met ons afweermechanisme en het feit dat we de waarheid over onszelf en de wereld niet onder ogen durven te zien verzwakken we onze impact en splitsen we ons af van ons eigen gevoel en dat van anderen. Door de afweer tijdig te onderscheppen zijn we in staat onze impact te vergroten doordat we vrijer zijn van de invloed van ons verleden en ons makkelijker kunnen verbinden met anderen die ons aanvullen en versterken. Door ongemakkelijke waarheden onder ogen te zien, zijn we beter in staan gezamenlijk de toekomst vanuit het heden vorm te geven.

Anne Elsen 12 mei 2017

Share: